Panik Bozukluğu

Panik atak, genellikle dakikalar içinde yoğunlaşan ve kişiyi hazırlıksız yakalayan bir korku ya da içsel sıkıntı hali olarak yaşanır. Bu sırada bedende ve zihinde birden fazla belirti eş zamanlı ortaya çıkabilir. Kimi kişiler için bu belirtiler daha çok bedensel duyumlar şeklindeyken, kimileri için düşünceler ve korkular ön plana çıkar.

Panik atağı sırasında sık karşılaşılan yaşantılar arasında şunlar yer alır:
kalp atımlarının belirginleşmesi ya da hızlanması, terleme, titreme, nefesin yetmediği ya da boğuluyormuş gibi olma hissi, göğüste sıkışma ya da ağrı, mide bulantısı, baş dönmesi veya bayılacakmış gibi hissetme, üşüme ya da ateş basması, bedende uyuşma veya karıncalanma. Bazı kişilerde çevrenin gerçek dışı algılanması ya da kendine yabancılaşma hissi ortaya çıkabilir. Bu bedensel ve algısal değişimlere çoğu zaman kontrolü kaybetme, çıldırma ya da ölüm korkusu eşlik eder.

Bu tür bir atağı yaşamış olmak, kişinin mutlaka bir ruhsal bozukluğu olduğu anlamına gelmez. Panik atağı, pek çok insanın yaşamının bir döneminde, yoğun stres, yorgunluk ya da zorlayıcı koşullar altında deneyimleyebileceği bir durumdur. Burada ayırt edilmesi gereken nokta, bu yaşantının tekil mi yoksa yineleyici mi olduğu ve zaman içinde kişinin yaşamını nasıl etkilediğidir.

Tek başına bir panik atağı geçirmek, panik bozukluk olarak adlandırılan durumu karşılamaz. Panik bozukluk, bu atakların tekrarlamasıyla birlikte, kişinin yeniden panik yaşayacağına dair sürekli bir beklenti geliştirmesi ve buna bağlı olarak yaşam alanını daraltan kaçınmaların ortaya çıkmasıyla şekillenir.

Panik bozukluğun ortaya çıkışında tek bir nedenden söz etmek güçtür. Bunun temel nedeni, insanın biyolojik, psikolojik ve sosyal boyutların etkileşimiyle şekillenen bir varlık olmasıdır. Bu nedenle panik bozukluk, çoğu zaman birden fazla etkenin bir araya gelmesiyle gelişen bir süreç olarak ele alınır.

Erken Dönem Yaşam Deneyimleri

Araştırmalar, özellikle çocukluk ve ergenlik dönemindeki yaşantıların, ilerleyen yıllarda kaygı ve panik tepkilerinin biçimlenmesinde rol oynayabileceğini göstermektedir. Erken dönemde ebeveyn kaybı, ihmal, duygusal ya da cinsel istismar gibi travmatik deneyimler; bireyin stres karşısındaki bedensel tepkilerini algılama ve yorumlama biçimini etkileyebilir. Bu tür yaşantılar, ilerleyen dönemlerde yoğun bedensel duyumların daha tehdit edici algılanmasına zemin hazırlayabilir.

Stresli Yaşam Olayları

Panik bozukluğun başlamasında ya da belirginleşmesinde, stres düzeyini artıran yaşam olayları önemli bir yer tutar. Sevilen bir kişiden ayrılma ya da ayrılma tehdidi, iş değişikliği, gebelik, göç, evlilik, mezuniyet, yakın birinin kaybı ya da ciddi bir fiziksel hastalık gibi durumlar; kişinin alışılmış denge mekanizmalarını zorlayabilir. Bu tür dönemlerde ortaya çıkan bedensel belirtiler, bazı kişilerde panik yaşantısına dönüşebilir.

Biyolojik Yatkınlıklar

Panik bozuklukta biyolojik etkenler de göz önünde bulundurulur. Yapılan çalışmalarda, stres yanıtı ile ilişkili bazı nörobiyolojik sistemlerde farklılıklar saptanmıştır. Örneğin bazı bireylerde noradrenalin yanıtının daha belirgin olduğu ya da stresle ilişkili hormonların düzenlenmesinde farklılıklar bulunduğu gösterilmiştir. Bununla birlikte, bu biyolojik bulguların hiçbiri panik bozukluğu tek başına açıklayacak nitelikte değildir; daha çok diğer etkenlerle birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanırlar.

Etkenlerin Birlikte Değerlendirilmesi

Panik bozukluk, ne yalnızca biyolojik bir hassasiyetin ne de yalnızca yaşamsal olayların sonucu olarak ele alınabilir. Daha doğru bir yaklaşım, kişinin yaşam öyküsü, stresle başa çıkma biçimleri, bedensel duyumlara yüklediği anlamlar ve biyolojik yatkınlıkların birlikte değerlendirilmesidir. Bu bütüncül bakış, hem panik yaşantısını anlamayı hem de uygun destek yollarını düşünmeyi kolaylaştırır.

Bazı durumlarda panik yaşantısı, yalnızca “yanlış çalışan” bir alarm sistemi olarak değil; kişinin psikolojik ya da sosyal sınırlarının zorlandığı alanlara dair bir işaret olarak da düşünülebilir. Günlük yaşamda “hayır” demekte zorlanma, istemediği sorumlulukları üstlenme ya da kendi ihtiyaçlarını sürekli erteleme gibi durumlar, zamanla bedensel düzeyde bir yük birikimine yol açabilir. Bu bağlamda, yanlış alarm sandığımız ziller, kimi zaman fark edilmemiş ya da dile getirilememiş sınır geçişlerinin alarmı niteliği taşıyabilir.

Panik atağı düşündüren belirtilerle başvuran bir kişide, doğrudan panik bozukluk tanısına gitmeden önce, bu belirtilere yol açabilecek tıbbi durumların dışlanması önemlidir. Çünkü panik atağa benzer yakınmalar, bazı fiziksel hastalıklar ya da fizyolojik durumlar sırasında da ortaya çıkabilir.

İlk Değerlendirmede Dışlanması Gereken Durumlar

Daha önce yapılmamışsa, klinik değerlendirme kapsamında genellikle elektrokardiyografi (EKG) ve tiroid fonksiyon testleri (TFT) istenir. Bu incelemeler, özellikle çarpıntı, göğüs sıkışması, terleme ve huzursuzluk gibi belirtilerin kalp ritmi bozuklukları ya da tiroid işlev bozuklukları ile ilişkili olup olmadığını değerlendirmeye yardımcı olur. Bu testlerin normal bulunması, belirtilerin panik bozukluk çerçevesinde ele alınma olasılığını güçlendirebilir; ancak tek başına tanı koydurucu değildir.

Ayırıcı tanıda ayrıca şu durumların da göz önünde bulundurulması gerekir:
hipoglisemi, hipertiroidi, hipoparatiroidi, Cushing hastalığı, feokromasitoma gibi endokrin durumlar; bunun yanı sıra bazı psikoaktif maddelerin (örneğin amfetaminler, kokain, yüksek doz kafein) kullanımı, zehirlenmesi ya da yoksunluk durumları panik benzeri belirtilere yol açabilir.

Eşlik Edebilen Fiziksel Hastalıklar

Panik ataklar, bazı fiziksel hastalıklarla birlikte görülebilir. Bu durum, belirtilerin mutlaka fiziksel bir hastalıktan kaynaklandığı anlamına gelmediği gibi, panik yaşantısının bu hastalıklar sırasında daha belirgin hâle gelebildiğini düşündürür.

Klinik gözlemler ve çalışmalar, panik yaşantılarının özellikle şu durumlarla birlikte sık görülebildiğini göstermektedir:
kalp hastalıkları (örneğin mitral kapak prolapsusu, anjina pektoris), solunum sistemi hastalıkları (astım, pulmoner emboli), menopoz dönemi, anemi, bazı endokrin hastalıklar (hipertiroidi, hipoglisemi, Cushing hastalığı) ve nörolojik durumlar (migren, geçici iskemik atak gibi).

Klinik Yaklaşım Açısından

Bu nedenle panik belirtileri değerlendirilirken, amaç yalnızca bir tanı koymak değil; bedensel ve ruhsal süreçleri birlikte ele alarak kişinin yaşantısını bütüncül biçimde anlamaktır. Ayırıcı tanı süreci, gereksiz kaygıyı artırmak için değil; olası nedenleri netleştirerek daha sağlıklı bir değerlendirme yapabilmek için yürütülür.

Poliklinik koşullarında panik bozukluk tanısı alan birçok kişinin öyküsünde bazı ortak özellikler dikkat çeker. Psikiyatriste başvurmadan önce, panik atak belirtileri nedeniyle genellikle en az bir kez acil servise başvurulmuş olur; çoğu zaman bu başvurular birden fazladır. Kalp hastalığı şüphesiyle kardiyoloji değerlendirmeleri yapılmış olabilir. Psikiyatri başvurusu ise sıklıkla belirtilerin uzun süre devam etmesi ve farklı açıklamalarla netlik kazanmaması sonrasında gerçekleşir.

Panik bozukluk, uygun şekilde ele alındığında tedavisi mümkün ve klinik açıdan yüz güldürücü sonuçlar alınabilen bir durumdur. Etkinliği bilimsel olarak gösterilmiş iki temel tedavi yaklaşımı bulunmaktadır: ilaç tedavisi ve psikoterapi. Bu yöntemler tek başına ya da birlikte, kişinin durumuna göre planlanabilir.

İlaç Tedavisi

İlaç tedavisinde genellikle ilk seçenek, SSRI grubu antidepresanlardır (sertralin, paroksetin, essitalopram, fluoksetin gibi). Bu ilaçlarla, tedavinin ilk haftalarından itibaren panik atak sıklığında ve beklenti anksiyetesinde belirgin bir azalma sağlanabilir. Tedavinin süresi ve ilacın ne zaman kesileceği, kişinin klinik gidişi göz önünde bulundurularak hekim ve kişi tarafından birlikte değerlendirilir.

Günlük pratikte sık karşılaşılan sorunlardan biri, kişinin kendini daha iyi hissetmeye başladığında kontrolleri aksatması ya da ilacı kendi kendine bırakmasıdır. Panik bozukluk, diğer birçok psikiyatrik durumda olduğu gibi tekrarlama eğilimi gösterebilir. Bu nedenle tedavi sürecinin planlı ve kontrollü biçimde sürdürülmesi önemlidir.

Bilişsel Davranışçı Terapi

Bilişsel davranışçı terapi, panik bozuklukta etkinliği iyi gösterilmiş psikoterapi yöntemlerinden biridir. Bu yaklaşımda iki temel hedef öne çıkar.

İlk olarak, panik atağı sırasında ortaya çıkan bedensel belirtilerle ilgili yanlış bilgi ve inanışların ele alınması amaçlanır. Kişinin, aslında zararsız olan bu bedensel duyumları felaketleştirmeden fark edebilmesi ve korku eşliğinde değil, daha sakin bir çerçevede değerlendirebilmesi hedeflenir.

İkinci olarak, panik atağı yaşayacağı korkusuyla kaçınılan yer ve durumlarla aşamalı ve planlı biçimde yeniden karşılaşma sağlanır. Terapi sürecinde, kişinin kaçındığı etkinlikler (örneğin yalnız dışarı çıkmak, pazara gitmek, toplu taşıma kullanmak gibi) en kolaydan zora doğru sıralanır ve adım adım uygulanır. Kişi, bu deneyimleri tekrar ettikçe korkunun kalıcı olmadığına dair yeni yaşantılar edinir ve kaçınma davranışları giderek azalır.

Genel Değerlendirme

Tedavi süreci, yalnızca panik atakların ortadan kalkmasını değil; kişinin yaşam alanının yeniden genişlemesini ve bedensel duyumlarla kurduğu ilişkinin değişmesini hedefler. Hangi tedavi yaklaşımının ya da kombinasyonunun uygun olacağı, her kişi için ayrı ayrı değerlendirilir ve süreç boyunca yeniden gözden geçirilir.